زخم مزمن یکی از چالشهای جدی در حوزه پزشکی است که نهتنها بر کیفیت زندگی فرد تأثیر میگذارد، بلکه در صورت عدم درمان بهموقع میتواند باعث عوارض خطرناک شود. برخلاف زخمهای حاد که معمولاً طی چند روز یا هفته بهبود پیدا میکنند، زخم مزمن بیش از ۴ هفته طول میکشد تا ترمیم شود. عوامل مختلفی از جمله بیماریهای زمینهای، مشکلات گردش خون، یا ضعف سیستم ایمنی میتوانند روند ترمیم زخم را مختل کنند. در این مقاله به بررسی مهمترین بیماریهایی میپردازیم که منجر به ایجاد یا تداوم زخمهای مزمن میشوند.
کدام بیماری ها باعث زخم مزمن میشوند؟
دیابت (بیماری قند خون)
دیابت یکی از شایعترین علل زخم مزمن، بهویژه زخم پای دیابتی است.
علت ایجاد زخم: در بیماران دیابتی، قند خون بالا به مرور زمان به رگهای خونی و اعصاب آسیب میزند. این آسیب باعث کاهش حس در پاها (نوروپاتی دیابتی) و کاهش خونرسانی میشود. در نتیجه، حتی یک خراش کوچک میتواند به زخم عمیق و مزمن تبدیل شود.
چالش در درمان: به دلیل ضعف سیستم ایمنی و اختلال گردش خون، بدن قادر نیست زخم را بهسرعت ترمیم کند.
راهکار پیشگیری: کنترل دقیق قند خون، معاینه روزانه پاها و استفاده از کفش مناسب میتواند خطر زخمهای مزمن در بیماران دیابتی را کاهش دهد.
بیماریهای عروقی (شریانی و وریدی)
اختلالات مربوط به گردش خون، از جمله بیماری شریانی محیطی و نارسایی وریدی، تأثیری مستقیم و منفی بر روند ترمیم زخمها دارند. آگاهی از این شرایط و علائم آنها میتواند در پیشگیری و مدیریت مؤثر زخمها بسیار مفید باشد. در این عارضه، تجمع رسوبات چربی (پلاک) در دیواره شریانها، سبب باریک شدن آنها و در نتیجه کاهش جریان خون به اندامها میشود. این اختلال در خونرسانی، به معنای نرسیدن اکسیژن و مواد مغذی کافی به بافتها است که بهشدت روند بهبودی زخم را کند میکند.
این وضعیت زمانی رخ میدهد که عملکرد دریچههای وریدی در پاها دچار اختلال شده و خون بهطور مؤثر به سمت قلب باز نمیگردد. در نتیجه، خون در رگها تجمع پیدا کرده و افزایش فشار در عروق، بهویژه در اطراف مچ پا، منجر به ایجاد زخمهای وریدی میشود.
زخمهای فشاری (Bedsores)
علت: بیحرکتی طولانیمدت، مثلاً در بیماران بستری یا افرادی که از ویلچر استفاده میکنند، باعث فشار مداوم بر پوست و بافت زیرین میشود. این فشار جریان خون را مسدود کرده و باعث مرگ سلولی و ایجاد زخم مزمن میگردد.
محل شایع: پاشنه پا، باسن، آرنج و پشت سر.
پیشگیری: تغییر مرتب وضعیت بدن، استفاده از تشکهای ضد زخم بستر و حفظ بهداشت پوست.
عفونتهای مزمن
برخی عفونتهای پوستی یا بافت نرم مانند استئومیلیت (عفونت استخوان) یا عفونت باکتریایی مزمن میتوانند باعث تأخیر در ترمیم زخم شوند.
مکانیسم: عفونت مداوم باعث التهاب طولانیمدت و تخریب بافت میشود.
درمان: استفاده از آنتیبیوتیکهای هدفمند و در برخی موارد جراحی برای حذف بافت آلوده.
بیماریهای خودایمنی و التهابی
- لوپوس اریتماتوز سیستمیک (SLE): این بیماری با حمله سیستم ایمنی به بافتهای سالم، باعث التهاب رگهای خونی و کاهش خونرسانی میشود.
- واسکولیت: التهاب دیواره رگها میتواند باعث انسداد جریان خون و ایجاد زخم شود.
- پسوریازیس شدید: در موارد پیشرفته، آسیب پوستی میتواند به زخمهای باز تبدیل شود.
- مدیریت: مصرف داروهای سرکوبکننده ایمنی و کنترل التهاب.
سرطانها و تومورهای پوستی
گاهی اوقات، برخی از انواع سرطان پوست مانند کارسینوم سلول سنگفرشی (SCC) یا ملانوما، خود را به صورت زخمی نشان میدهند که به طور غیرعادی، بهبود نمییابد. یک نشانه کلیدی و هشداردهنده در این زمینه، وجود هرگونه زخم پوستی است که برای بیش از چهار هفته باقی مانده و به رویکردهای درمانی رایج واکنشی نشان نمیدهد. شناسایی به موقع چنین علائمی از اهمیت حیاتی برخوردار است، چرا که تشخیص زودهنگام میتواند نقش مؤثری در جلوگیری از پیشروی بیماری و افزایش شانس موفقیت درمان داشته باشد.
سوءتغذیه و کمبود ویتامینها
برای اینکه بدن بتواند فرآیند بهبود زخمها را به درستی انجام دهد، به مجموعهای از عناصر غذایی حیاتی نیاز دارد. پروتئینها، ویتامین C، روی و دیگر مواد مغذی نقش کلیدی در این روند ایفا میکنند. کمبود این ترکیبات، به ویژه در میان افراد مسن یا مبتلایان به بیماریهای مزمن، میتواند سرعت التیام زخم را به شکل چشمگیری کاهش دهد. به همین دلیل، یک رژیم غذایی متعادل و غنی از این مواد مغذی برای سرعت بخشیدن به روند بهبودی ضروری است. در مواردی که تأمین این مواد از طریق غذا ممکن نیست، مصرف مکملهای غذایی تحت نظر پزشک میتواند به بدن کمک کند تا نیازهای خود را برآورده سازد.
بیماریهای مزمن کبدی و کلیوی
اختلال در عملکرد کبد یا کلیه باعث تجمع سموم و اختلال در سیستم ایمنی میشود. این مسئله توانایی بدن برای ترمیم بافتها را کاهش میدهد و خطر زخم مزمن را افزایش میدهد.
نکات پیشگیری کلی برای زخمهای مزمن
- کنترل بیماریهای زمینهای مانند دیابت، فشار خون و بیماریهای قلبی.
- رعایت بهداشت پوست و مراقبت روزانه از پاها و دستها.
- تحرک و ورزش منظم برای بهبود گردش خون.
- استفاده از کفش و لباس مناسب برای جلوگیری از ایجاد خراش یا فشار.
- مراجعه به پزشک در صورت مشاهده هر زخم غیرعادی که طی دو هفته بهبود نیابد.
جمعبندی
زخم مزمن نتیجه مستقیم اختلال در روند طبیعی ترمیم بافتهاست و اغلب با بیماریهای زمینهای ارتباط دارد. شناخت این بیماریها و اقدام به درمان و پیشگیری بهموقع میتواند از بروز عوارض جدی جلوگیری کند. در صورت مشاهده زخم طولانیمدت، حتماً به پزشک یا کلینیک تخصصی زخم مراجعه کنید تا علت اصلی مشخص و درمان مناسب آغاز شود